Παραλληλισμός ανάμεσα στην Αυτοκρατορική Τελετή Οργώματος (Gēngjí Lǐ) και τα Ανθεστήρια

 

Αν εξετάσει κανείς την Αυτοκρατορική Τελετή Οργώματος (耕耤礼) στην αρχαία Κίνα και τους εορτασμούς των Ανθεστηρίων στην αρχαία Αθήνα, διαπιστώνει ότι, παρά τη γεωγραφική και πολιτισμική απόσταση, οι δύο εορτές αποκαλύπτουν μια εντυπωσιακή κοινή αντίληψη: η γεωργία δεν είναι απλώς οικονομική δραστηριότητα αλλά ιερό θεμέλιο της πολιτείας.

Στην κινεζική τελετή του Οργώματος, ο αυτοκράτορας (ο γιος του Ουρανού) οργώνει συμβολικά ένα μικρό κομμάτι γης, αναγνωρίζοντας ότι η ευημερία ολόκληρης της αυτοκρατορίας εξαρτάται από την αγροτική παραγωγή και την αρμονία ανάμεσα σε ουρανό και γη. Στα Ανθεστήρια, η πόλη τιμά τον Διόνυσο με το άνοιγμα των πίθων του νέου κρασιού - του καρπού της καλλιεργημένης γης - γιορτάζοντας την αναγέννηση της φύσης και την ευφορία που φέρνει η νέα σοδειά. Και στις δύο περιπτώσεις, ο πολιτισμός επιστρέφει τελετουργικά στην πρωταρχική του βάση: το χώμα, τον σπόρο, τον κύκλο της φύσης.

Είναι χαρακτηριστικό ότι και οι δύο εορτές τελούνται στις αρχές της άνοιξης, τη στιγμή της αναγέννησης. Δεν πρόκειται για σύμπτωση, αλλά για βαθιά κατανόηση του φυσικού χρόνου. Η πολιτική και κοινωνική ζωή συγχρονίζεται με τον αγροτικό κύκλο, και η ανανέωση της γης γίνεται σύμβολο ανανέωσης της κοινότητας

Ένα ακόμη κοινό στοιχείο είναι η εμπλοκή της πολιτικής εξουσίας στην ιεροτελεστία. Στην Κίνα, ο αυτοκράτορας ο ίδιος κρατά το αλέτρι. Στην Αθήνα, ο άρχων-βασιλεύς συμμετέχει στην ιερογαμία του Διονύσου με τη Βασίλισσα σύζυγό του, συμβολίζοντας την ένωση θεού και πόλης για γονιμότητα και ευημερία. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, η εξουσία δεν εμφανίζεται ως αυτόνομη ή κοσμική δύναμη, αλλά ως διαμεσολαβητής ανάμεσα στη θεϊκή τάξη και την ανθρώπινη κοινότητα. Η νομιμοποίησή της περνά μέσα από τη γη, τη γονιμότητα και την παραγωγή τροφής.

Ακόμη και η παρουσία των προγόνων ή των νεκρών ενισχύει αυτή την κοινή κοσμοαντίληψη. Στην κινεζική τελετουργία η γη συνδέεται με τους προγόνους και την αιώνια συνέχεια, ενώ στα Ανθεστήρια οι ψυχές ανεβαίνουν από τον Κάτω Κόσμο, ιδίως στη μέρα των Χοών και των Χύτρων, υπενθυμίζοντας ότι η σοδειά αφορά όχι μόνο τους ζωντανούς, αλλά μια αλυσίδα γενεών. Η γη ενώνει παρελθόν, παρόν και μέλλον.

Και οι δύο εορτές αποκαλύπτουν ό,τι οι σύγχρονοι πολιτισμοί συχνά λησμονούν: η πολιτική σταθερότητα, η κοινωνική συνοχή και η πνευματική ζωή θεμελιώνονται σε μια υλική αλλά ταυτόχρονα ιερή πραγματικότητα.

Η Αυτοκρατορική Τελετή Όργωσης και τα Ανθεστήρια μάς υπενθυμίζουν ότι ο πολιτισμός δεν ξεκινά από τα ανάκτορα, τις αγορές ή τις ιδεολογίες, αλλά από το αυλάκι του αρότρου, τη γη και τον καρπό του αμπελιού. Εκεί, όπου ο άνθρωπος συνεργάζεται με τη φύση, γεννιέται η τροφή αλλά και η ίδια η έννοια της κοινότητας, της συνέχειας και της ευθύνης προς το μέλλον.

Ανθρωπισμός και πολιτική στην εποχή του κενού*

illustration by obscure illustrator

 * Το κείμενο είναι εμπνευσμένο από την πρόσφατη ανάρτηση του Κώστα Χατζηαντωνίου στο Facebook

Τί είναι ο άνθρωπος; Δεν υπάρχει ένας απόλυτος ορισμός. Ο άνθρωπος είναι, βέβαια, ένας ζωντανός οργανισμός, όμως αυτή η απάντηση δεν αρκεί· αν αρκούσε, το ερώτημα δεν θα είχε τεθεί ποτέ. Από κανέναν.

Είναι επίσης ον που γνωρίζει, αντιλαμβάνεται, κατανοεί. Δεν γεννιέται ολοκληρωμένος. Γίνεται. Διαμορφώνεται στην πορεία, σκέπτεται, κρίνει, επιλέγει. Και ακριβώς επειδή επιλέγει, καθίσταται υπεύθυνος για τα έργα του. Από αυτή την ευθύνη πηγάζει και η ηθική του. Οι “εργοστασιακές του ρυθμίσεις” δεν αρκούν για να τον ορίσουν. Η συνείδησή του τον ωθεί να υπερβαίνει τον εαυτό του, να αμφισβητεί, να αναζητά νόημα. Ο άνθρωπος είναι έργο υπό διαμόρφωση.

Όταν αυτή η θεμελιώδης ιδέα εγκαταλείπεται, οδηγούμαστε αναπόφευκτα στον μηδενισμό. Ο μηδενισμός δεν είναι μόνο φιλοσοφία, είναι και σύγχρονη στάση ζωής. Ως κοινωνική συνθήκη τον αποδεχθήκαμε με ανακούφιση. Σε έναν κόσμο κουρασμένο από ιδέες, η άρνηση κάθε νοήματος μας παρουσιάστηκε ως ρεαλισμός: να μην πιστεύεις, να μην δεσμεύεσαι, να μην κρίνεις. Έτσι το μηδέν βαφτίστηκε ουδετερότητα και η παραίτηση ελευθερία. Όμως ο άνθρωπος που παραιτείται από την αναζήτηση νοήματος, παραιτείται ταυτόχρονα και από την ευθύνη που τον συγκροτεί.

Η σύγχρονη πολιτική προσαρμόστηκε γρήγορα σε αυτή την παραίτηση. Συχνά τη μεθόδευσε. Όταν δεν υπάρχει αλήθεια, όλα είναι αφήγημα. Όταν δεν υπάρχει ευθύνη, όλα είναι διαχείριση. Οι κοινωνίες χωρίς όραμα, χωρίς αξίες και χωρίς αρχές, κυβερνώνται με στατιστικές. Αξιολογούνται με δείκτες και ο άνθρωπος από πρόσωπο γίνεται μονάδα, ένας αριθμός - προσωπικό τον ονομάζουμε στη χώρα μας. Από υποκείμενο γίνεται αντικείμενο καταγραφής...

Δεν χρειάζεται να επιβάλεις βία σε έναν λαό που έχει πειστεί ότι δεν υπάρχει τίποτα άξιο υπεράσπισης. Δεν χρειάζεται λογοκρισία εκεί όπου η αδιαφορία λειτουργεί αποτελεσματικότερα. Το κενό αποδεικνύεται πιο ισχυρό από την καταστολή. Μέσα σε αυτό το τοπίο, η ισότητα απογυμνώνεται από το ηθικό της περιεχόμενο και περιορίζεται στην ομοιομορφία. Ό,τι ξεχωρίζει θεωρείται ύποπτο. Ό,τι απαιτεί κόπο βαφτίζεται ελιτίστικο. Ό,τι μιλά για βελτίωση λοιδορείται ως αυταρχισμός, τοξικότητα, ακροδεξιά παρέκκλιση, αριστερός φασισμός και ό,τι άλλο σκαρφιστεί ο λωλοστεφανής. Έτσι, η μετριότητα αναδεικνύεται ως ηγέτιδα και η παρακμή βαπτίζεται πρόοδος.

Κάποια στιγμή θα επέλθει και η κατάρρευση. 

Τίποτα, ωστόσο, δεν καταρρέει τυχαία. Οι κοινωνίες αποδομούνται όταν εγκαταλείπεται η ιδέα της εσωτερικής εργασίας. Όταν η ευθύνη μεταβιβάζεται διαρκώς αλλού. Όταν ο άνθρωπος παύει να βλέπει τον εαυτό του ως έργο υπό διαμόρφωση και αρκείται στον ρόλο του καταναλωτή ταυτοτήτων.

Το μηδέν δεν είναι ουδέτερο. Είναι πολιτική επιλογή! Και ευνοεί όσους κυβερνούν χωρίς να λογοδοτούν. Σε έναν κόσμο χωρίς μέτρο, μόνο ο ισχυρός ορίζει το μήκος του κανόνα. Κάθε κοινωνία, όμως, στηρίζεται σε αόρατα θεμέλια. Όταν αυτά εγκαταλειφθούν στην τύχη τους, το οικοδόμημα στέκει για λίγο από αδράνεια και ύστερα καταρρέει και τότε όλοι αναρωτιούνται το γιατί.

Αν υπάρχει σήμερα πολιτική πράξη πραγματικά επαναστατική - γιατί αυτό ψάχνουμε, δεν είναι η άρνηση των πάντων, αλλά η επαναφορά του μέτρου. Η επιμονή ότι ο άνθρωπος λογοδοτεί πρώτα στον εαυτό του. Ότι η ελευθερία χωρίς σκοπό δεν είναι δικαίωμα, αλλά κενό. Το Μηδέν υπόσχεται να μας απαλλάξει από το βάρος της ευθύνης. Όμως κοινωνίες που δεν αντέχουν βάρος, δεν αντέχουν ούτε την ελευθερία.

Καλώς ήλθατε στην Ελλάδα!