Η έλευση στα Ιεροσόλυμα και η δοκιμασία της ανθρώπινης ελευθερίας

Η Κυριακή των Βαΐων, στο πλαίσιο της Ορθόδοξης παράδοσης, δεν αποτελεί απλώς προοίμιο της Μεγάλης Εβδομάδας, αλλά μια κρίσιμη αποκάλυψη της ανθρώπινης στάσης απέναντι στο θείο και, κατ’ επέκταση, απέναντι στην ίδια την ελευθερία του ανθρώπου.

Η θριαμβευτική υποδοχή του Χριστού στα Ιεροσόλυμα φωτίζει δύο διακριτές οδούς: εκείνη της πρόσκαιρης αποδοχής, που τρέφεται από τον ενθουσιασμό και τις προσδοκίες ενός επίγειου θριάμβου, και εκείνη της σιωπηλής, ανθεκτικής πίστης, που δεν εξαρτάται από την επιβεβαίωση ή την άμεση δικαίωση.

Η πρώτη οδός, αν και μαζική και εντυπωσιακή, αποδεικνύεται εύθραυστη. Η ίδια η φωνή που υμνεί μπορεί σύντομα να στραφεί σε απόρριψη, όταν ή αν η πραγματικότητα δεν ανταποκρίνεται στις ανθρώπινες επιδιώξεις. Αντιθέτως, η δεύτερη οδός, λιγότερο ορατή αλλά ουσιωδώς βαθύτερη, εδράζεται στην ελευθερία της ανθρώπινης φύσης να επιλέγει πέρα από τον φόβο, την απογοήτευση ή την κοινωνική πίεση. Πρόκειται για μια πίστη που δεν επιβάλλεται ούτε επιδεικνύεται, αλλά επιμένει.

Υπό αυτό το πρίσμα, η έλευση στα Ιεροσόλυμα μέχρι την πορεία προς τον Γολγοθά και μετά στην Ανάσταση δεν είναι γραμμική. Δεν είναι αυτονόητη. Μεσολαβεί η δοκιμασία της Μεγάλης Εβδομάδας, όπου η ανθρώπινη ελευθερία καλείται να αποδεσμευτεί από την ανάγκη του θεάματος και να στραφεί προς μια συνειδητή, εσωτερική επιλογή.

Αυτό το “πέρασμα” που οδηγεί στην τελική μεταμόρφωση εορτάζουμε και όχι το πέρασμα των Εβραίων! Εμείς δεν έχουμε καμία σχέση ιστορικά, θεολογικά, φιλοσοφικά και πολιτισμικά μαζί τους. Αυτό, το αναφέρω και το σημειώνω για όσους επιμένουν μέσα στην άγνοιά τους να συγχέουν γεγονότα και έννοιες που, αν και φέρουν μια επιφανειακή ομοιότητα, εντάσσονται σε εντελώς διαφορετικά νοητικά και πνευματικά πλαίσια.

Το χριστιανικό βίωμα του Πάσχα εκκινεί από μια ριζικά διαφορετική αφετηρία: την υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου απέναντι στον θάνατο και την ανάγκη υπέρβασής του. Δέον, λοιπόν, είναι και οι ευχές που ανταλλάσσουμε να αντανακλούν αυτή τη διάκριση: “Καλό Πάσχα” μέχρι και τη Μεγάλη Πέμπτη και “Καλή Ανάσταση” από τότε και έπειτα.

Αξίζει, τέλος, μια διευκρίνιση που φωτίζει τη δραματική ακολουθία των ημερών. Η Ανάσταση του Λαζάρου, την οποία εορτάσαμε χθες, λειτούργησε ως γεγονός που ενίσχυσε τον ενθουσιασμό του πλήθους κατά την είσοδο του Χριστού στα Ιεροσόλυμα. Το θαύμα της επαναφοράς ενός νεκρού στη ζωή εκλήφθηκε ως “τεκμήριο” δύναμης και τροφοδότησε τις προσδοκίες ενός επίγειου θριάμβου.

Ωστόσο, ακριβώς σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται η βαθύτερη διάσταση του μηνύματος που εκπέμπει ο χριστιανισμός. Η νίκη επί του θανάτου δεν ταυτίζεται με την αποφυγή του Σταυρού. Το θαύμα δεν αναιρεί την οδό της θυσίας. Αντιθέτως, την προαναγγέλλει χωρίς να την υποκαθιστά. Σε αυτό το πλαίσιο, η ελευθερία της ανθρώπινης φύσης καθίσταται καθοριστική. Δεν εξαναγκάζεται από την εντύπωση του θαύματος, αλλά καλείται να υπερβεί την επιφάνεια του γεγονότος και να επιλέξει, με εμπιστοσύνη και πίστη, μια στάση που δεν στηρίζεται αποκλειστικά στο ορατό.

Υπό αυτή την έννοια, η πορεία από την ανάσταση του Λαζάρου προς την είσοδο στα Ιεροσόλυμα και, τελικώς, προς την Ανάσταση του Χριστού συγκροτεί μια ενιαία δραματική κίνηση: από την εξωτερική επιβεβαίωση προς την εσωτερική δοκιμασία. Το θαύμα του Λαζάρου προαναγγέλλει τη νίκη, αλλά δεν καταργεί την ανάγκη της ελεύθερης και προσωπικής στάσης απέναντι στο μυστήριο που κορυφώνεται στην Ανάσταση.

Σαν Μνήμη που Επιστρέφει

 

Τα βήματα ελαφρά,

σαν μνήμη που επιστρέφει από μακριά…

 

Κι οι στήλες αγέρωχες.

Φύλακες μιας σιωπής που συνομιλεί με όσους θυμούνται…

 

Μορφές διάφανες, σχεδόν άχρονες,

λουσμένες στο άγγιγμα της αυγής,

ανεμίζουν τα πέπλα τους

σαν να υφαίνουν τον ίδιο τον χρόνο...

 

...στην άκρη του ορίζοντα.

εκεί όπου φως και σκοτάδι δεν αντιμάχονται,

μα ισορροπούν σιωπηλά,

λες και είναι πάντα ένα.

 

Παραλληλισμός ανάμεσα στην Αυτοκρατορική Τελετή Οργώματος (Gēngjí Lǐ) και τα Ανθεστήρια

 

Αν εξετάσει κανείς την Αυτοκρατορική Τελετή Οργώματος (耕耤礼) στην αρχαία Κίνα και τους εορτασμούς των Ανθεστηρίων στην αρχαία Αθήνα, διαπιστώνει ότι, παρά τη γεωγραφική και πολιτισμική απόσταση, οι δύο εορτές αποκαλύπτουν μια εντυπωσιακή κοινή αντίληψη: η γεωργία δεν είναι απλώς οικονομική δραστηριότητα αλλά ιερό θεμέλιο της πολιτείας.

Στην κινεζική τελετή του Οργώματος, ο αυτοκράτορας (ο γιος του Ουρανού) οργώνει συμβολικά ένα μικρό κομμάτι γης, αναγνωρίζοντας ότι η ευημερία ολόκληρης της αυτοκρατορίας εξαρτάται από την αγροτική παραγωγή και την αρμονία ανάμεσα σε ουρανό και γη. Στα Ανθεστήρια, η πόλη τιμά τον Διόνυσο με το άνοιγμα των πίθων του νέου κρασιού - του καρπού της καλλιεργημένης γης - γιορτάζοντας την αναγέννηση της φύσης και την ευφορία που φέρνει η νέα σοδειά. Και στις δύο περιπτώσεις, ο πολιτισμός επιστρέφει τελετουργικά στην πρωταρχική του βάση: το χώμα, τον σπόρο, τον κύκλο της φύσης.

Είναι χαρακτηριστικό ότι και οι δύο εορτές τελούνται στις αρχές της άνοιξης, τη στιγμή της αναγέννησης. Δεν πρόκειται για σύμπτωση, αλλά για βαθιά κατανόηση του φυσικού χρόνου. Η πολιτική και κοινωνική ζωή συγχρονίζεται με τον αγροτικό κύκλο, και η ανανέωση της γης γίνεται σύμβολο ανανέωσης της κοινότητας

Ένα ακόμη κοινό στοιχείο είναι η εμπλοκή της πολιτικής εξουσίας στην ιεροτελεστία. Στην Κίνα, ο αυτοκράτορας ο ίδιος κρατά το αλέτρι. Στην Αθήνα, ο άρχων-βασιλεύς συμμετέχει στην ιερογαμία του Διονύσου με τη Βασίλισσα σύζυγό του, συμβολίζοντας την ένωση θεού και πόλης για γονιμότητα και ευημερία. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, η εξουσία δεν εμφανίζεται ως αυτόνομη ή κοσμική δύναμη, αλλά ως διαμεσολαβητής ανάμεσα στη θεϊκή τάξη και την ανθρώπινη κοινότητα. Η νομιμοποίησή της περνά μέσα από τη γη, τη γονιμότητα και την παραγωγή τροφής.

Ακόμη και η παρουσία των προγόνων ή των νεκρών ενισχύει αυτή την κοινή κοσμοαντίληψη. Στην κινεζική τελετουργία η γη συνδέεται με τους προγόνους και την αιώνια συνέχεια, ενώ στα Ανθεστήρια οι ψυχές ανεβαίνουν από τον Κάτω Κόσμο, ιδίως στη μέρα των Χοών και των Χύτρων, υπενθυμίζοντας ότι η σοδειά αφορά όχι μόνο τους ζωντανούς, αλλά μια αλυσίδα γενεών. Η γη ενώνει παρελθόν, παρόν και μέλλον.

Και οι δύο εορτές αποκαλύπτουν ό,τι οι σύγχρονοι πολιτισμοί συχνά λησμονούν: η πολιτική σταθερότητα, η κοινωνική συνοχή και η πνευματική ζωή θεμελιώνονται σε μια υλική αλλά ταυτόχρονα ιερή πραγματικότητα.

Η Αυτοκρατορική Τελετή Όργωσης και τα Ανθεστήρια μάς υπενθυμίζουν ότι ο πολιτισμός δεν ξεκινά από τα ανάκτορα, τις αγορές ή τις ιδεολογίες, αλλά από το αυλάκι του αρότρου, τη γη και τον καρπό του αμπελιού. Εκεί, όπου ο άνθρωπος συνεργάζεται με τη φύση, γεννιέται η τροφή αλλά και η ίδια η έννοια της κοινότητας, της συνέχειας και της ευθύνης προς το μέλλον.

Ανθρωπισμός και πολιτική στην εποχή του κενού*

illustration by obscure illustrator

 * Το κείμενο είναι εμπνευσμένο από την πρόσφατη ανάρτηση του Κώστα Χατζηαντωνίου στο Facebook

Τί είναι ο άνθρωπος; Δεν υπάρχει ένας απόλυτος ορισμός. Ο άνθρωπος είναι, βέβαια, ένας ζωντανός οργανισμός, όμως αυτή η απάντηση δεν αρκεί· αν αρκούσε, το ερώτημα δεν θα είχε τεθεί ποτέ. Από κανέναν.

Είναι επίσης ον που γνωρίζει, αντιλαμβάνεται, κατανοεί. Δεν γεννιέται ολοκληρωμένος. Γίνεται. Διαμορφώνεται στην πορεία, σκέπτεται, κρίνει, επιλέγει. Και ακριβώς επειδή επιλέγει, καθίσταται υπεύθυνος για τα έργα του. Από αυτή την ευθύνη πηγάζει και η ηθική του. Οι “εργοστασιακές του ρυθμίσεις” δεν αρκούν για να τον ορίσουν. Η συνείδησή του τον ωθεί να υπερβαίνει τον εαυτό του, να αμφισβητεί, να αναζητά νόημα. Ο άνθρωπος είναι έργο υπό διαμόρφωση.

Όταν αυτή η θεμελιώδης ιδέα εγκαταλείπεται, οδηγούμαστε αναπόφευκτα στον μηδενισμό. Ο μηδενισμός δεν είναι μόνο φιλοσοφία, είναι και σύγχρονη στάση ζωής. Ως κοινωνική συνθήκη τον αποδεχθήκαμε με ανακούφιση. Σε έναν κόσμο κουρασμένο από ιδέες, η άρνηση κάθε νοήματος μας παρουσιάστηκε ως ρεαλισμός: να μην πιστεύεις, να μην δεσμεύεσαι, να μην κρίνεις. Έτσι το μηδέν βαφτίστηκε ουδετερότητα και η παραίτηση ελευθερία. Όμως ο άνθρωπος που παραιτείται από την αναζήτηση νοήματος, παραιτείται ταυτόχρονα και από την ευθύνη που τον συγκροτεί.

Η σύγχρονη πολιτική προσαρμόστηκε γρήγορα σε αυτή την παραίτηση. Συχνά τη μεθόδευσε. Όταν δεν υπάρχει αλήθεια, όλα είναι αφήγημα. Όταν δεν υπάρχει ευθύνη, όλα είναι διαχείριση. Οι κοινωνίες χωρίς όραμα, χωρίς αξίες και χωρίς αρχές, κυβερνώνται με στατιστικές. Αξιολογούνται με δείκτες και ο άνθρωπος από πρόσωπο γίνεται μονάδα, ένας αριθμός - προσωπικό τον ονομάζουμε στη χώρα μας. Από υποκείμενο γίνεται αντικείμενο καταγραφής...

Δεν χρειάζεται να επιβάλεις βία σε έναν λαό που έχει πειστεί ότι δεν υπάρχει τίποτα άξιο υπεράσπισης. Δεν χρειάζεται λογοκρισία εκεί όπου η αδιαφορία λειτουργεί αποτελεσματικότερα. Το κενό αποδεικνύεται πιο ισχυρό από την καταστολή. Μέσα σε αυτό το τοπίο, η ισότητα απογυμνώνεται από το ηθικό της περιεχόμενο και περιορίζεται στην ομοιομορφία. Ό,τι ξεχωρίζει θεωρείται ύποπτο. Ό,τι απαιτεί κόπο βαφτίζεται ελιτίστικο. Ό,τι μιλά για βελτίωση λοιδορείται ως αυταρχισμός, τοξικότητα, ακροδεξιά παρέκκλιση, αριστερός φασισμός και ό,τι άλλο σκαρφιστεί ο λωλοστεφανής. Έτσι, η μετριότητα αναδεικνύεται ως ηγέτιδα και η παρακμή βαπτίζεται πρόοδος.

Κάποια στιγμή θα επέλθει και η κατάρρευση. 

Τίποτα, ωστόσο, δεν καταρρέει τυχαία. Οι κοινωνίες αποδομούνται όταν εγκαταλείπεται η ιδέα της εσωτερικής εργασίας. Όταν η ευθύνη μεταβιβάζεται διαρκώς αλλού. Όταν ο άνθρωπος παύει να βλέπει τον εαυτό του ως έργο υπό διαμόρφωση και αρκείται στον ρόλο του καταναλωτή ταυτοτήτων.

Το μηδέν δεν είναι ουδέτερο. Είναι πολιτική επιλογή! Και ευνοεί όσους κυβερνούν χωρίς να λογοδοτούν. Σε έναν κόσμο χωρίς μέτρο, μόνο ο ισχυρός ορίζει το μήκος του κανόνα. Κάθε κοινωνία, όμως, στηρίζεται σε αόρατα θεμέλια. Όταν αυτά εγκαταλειφθούν στην τύχη τους, το οικοδόμημα στέκει για λίγο από αδράνεια και ύστερα καταρρέει και τότε όλοι αναρωτιούνται το γιατί.

Αν υπάρχει σήμερα πολιτική πράξη πραγματικά επαναστατική - γιατί αυτό ψάχνουμε, δεν είναι η άρνηση των πάντων, αλλά η επαναφορά του μέτρου. Η επιμονή ότι ο άνθρωπος λογοδοτεί πρώτα στον εαυτό του. Ότι η ελευθερία χωρίς σκοπό δεν είναι δικαίωμα, αλλά κενό. Το Μηδέν υπόσχεται να μας απαλλάξει από το βάρος της ευθύνης. Όμως κοινωνίες που δεν αντέχουν βάρος, δεν αντέχουν ούτε την ελευθερία.

Καλώς ήλθατε στην Ελλάδα!

 

Η γέννηση του ανθρώπου, η γέννηση του κόσμου

 

Στο κέντρο ο άνθρωπος!

Ακάλυπτος, στο μέσον του σύμπαντος.

Στο επίκεντρο ο άνθρωπος!

Εκεί που το είναι αγγίζει το γίγνεσθαι, η ύλη ανυψώνεται και το πνεύμα πυκνώνει. 

Ο άνθρωπος γεννάται ως σφραγίδα της αόρατης τάξεως.

Τέσσερις οι πνοές που τον περιζώνουν και τέσσερα τα πρόσωπα του χρόνου.

Όποιος τα διακρίνει, πλανάται· όποιος τα ενώνει, σιωπά. 

Ο ήλιος δεν φωτίζει μόνο τον ουρανό, ούτε η σελήνη μόνο τη νύχτα·
περιστρέφονται εντός του αίματος και μετρούν τον ρυθμό της μνήμης.

Το σώμα είναι ο ναός,

Η αναπνοή το κλειδί,

και 

Ο νους, ο κύκλος που επιστρέφει στον εαυτό του.

Ό,τι αναζητείται έξω, αποκρύπτεται.
Ό,τι αναγνωρίζεται μέσα, αποκαλύπτεται. 

Μη ζητήσεις όνομα για το άρρητο διότι,
όταν ο μικρόκοσμος ενθυμηθεί τον εαυτό του, ο μακρόκοσμος παύει να είναι μυστήριο.

 

Χρυσάνθεμο: Το άνθος του φωτός

Ανάμεσα στα άνθη που απέκτησαν εσωτερικά νοήματα σε διαφορετικές παραδόσεις, το χρυσάνθεμο κατέχει ιδιαίτερη θέση. Μπορεί να μην είναι ρόδο ή κρίνος ωστόσο, ως συμβολισμός, μπορεί και γεφυρώνει την απόσταση ανάμεσα στην δυτική εσωτερική παράδοση με την εξ ανατολών σκέψη και θεώρηση των πραγμάτων καθώς, και με την ιπποτική ηθική. Κοινός παρονομαστής είναι η ιδέα πως το αληθινό φως ανθίζει μέσα στο σκοτάδι. 

Στη δυτική εσωτερική παράδοση, το χρυσάνθεμο ερμηνεύεται ως σύμβολο ενσυνείδησης, κάθαρσης και εσωτερικής φώτισης. Μάλιστα, σε αρκετές λαϊκές και αποκρυφιστικές παραδόσεις της Ευρώπης θεωρείται άνθος που απωθεί την αρνητική ενέργεια και προστατεύει από την πνευματική σύγχυση. 

Η ακτινωτή μορφή του παραπέμπει στη διάχυση του φωτός από το πνευματικό κέντρο προς την περιφέρεια και στη σταδιακή αποκάλυψη της εσωτερικής αλήθειας. Είναι, συνεπώς, σύμβολο μετάβασης άρα και μεταμόρφωσης κι αναγέννησης. 

 

Στις ανατολικές παραδόσεις, ιδίως στον κινεζικό ταοϊσμό και στον ιαπωνικό σιντοϊσμό, το χρυσάνθεμο είναι σύμβολο μακροζωίας, αθανασίας και ηθικής ακεραιότητας. Επειδή δε ανθίζει όταν όλα τα άλλα λουλούδια μαραίνονται, δύναται να συμβολίζει τη ψυχική αντοχή και την εσωτερική μεταστροφή χωρίς να παραγνωρίζεται η φυσική φθορά και η παροδικότητα. 

Κατά την ιπποτική παράδοση, ζητούμενο είναι η κάθαρση της συνείδησης, η δικαιοσύνη, η τιμή και η ακεραιότητα, η πίστη και η αφοσίωση, η γενναιότητα και η ευγένεια... 

Ο ανθός που ανθίζει σε περιβάλλον φθοράς εκφράζει επακριβώς την αναζήτηση της αρετής και την ανθεκτικότητα του ανθρώπου απέναντι στην αδικία και την παρακμή. Όπως το λουλούδι δεν υποκύπτει στις σκιές και στα αγκάθια γύρω του, έτσι και ο άνθρωπος κάθε τόπου και κάθε εποχής οφείλει να στέκεται όρθιος ακόμη κι όταν γύρω του επικρατεί η σύγχυση, ο πόνος και η αδικία, φωτίζοντας με τη ζωή του, με το παράδειγμά του, επιδεικνύοντας ψυχική δύναμη και συνέπεια. Ας μην ξεχνούμε ότι η πραγματική ομορφιά το ανθρώπου δεν αποκαλύπτεται όταν όλα είναι εύκολα αλλά όταν η ψυχή του δοκιμάζεται! 

 

Εν αναμονή λευκού καπνού

 

Η εκδημία του προκαθήμενου της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας βρίσκει τον χριστιανισμό διωκόμενο και βαριά πληγωμένο σε μια ιστορική συγκυρία που κύριο χαρακτηριστικό της γνώρισμα είναι η απαξίωση του ανθρώπου κι η διαστρέβλωση της αλήθειας και της πραγματικότητας προς ευόδωση αριθμών και σκοπών που δεν εξυπηρετούν την ζωή και την πνευματική μας εξέλιξη.

Μια ιστορική συγκυρία κατά την οποία η χριστιανοσύνη οφείλει να ανανεώσει το μήνυμά της, καθαρίζοντας τον πυρήνα της δογματικής κι επιστημονικής προσέγγισης του Θείου από συμπεριφορές, δοξασίες, ήθη και ψευδοπαραδόσεις που δεν ανταποκρίνονται στις γραφές και στην αυθεντικότητα της μιας και μόνης Εκκλησίας.

Ασφαλώς και τα πρόσωπα κάνουν την διαφορά. Όπως και οι ιδέες κι η αντίληψη. Πολύ φοβάμαι, η Εκκλησία της Ρώμης θα γυρίσει δεκαετίες αν όχι αιώνες πίσω, όπως ακριβώς και η Εκκλησία της Αλβανίας με την πρόσφατη εκδημία του μακαριστού Αναστάσιου ή η Εκκλησία της Μόσχας που είναι βουτηγμένη στο αίμα.

 

Πέρασαν 2000 χρόνια και ακόμη δεν έχουμε αξιολογήσει όπως θα έπρεπε το δώρο που μας έδωσε ο Θεός...